İş Sözleşmelerine Yapılan Eğitim Harcamaları Karşılığında Cezai Şart Konulması ve Yargısal Denetimi

İŞ SÖZLEŞMELERİNE YAPILAN EĞİTİM HARCAMALARI KARŞILIĞINDA CEZAİ ŞART KONULMASI

VE YARGISAL DENETİMİ

1. CEZAİ ŞART

Cezai şart, sözleşme taraflarından birinin, sözleşmeyi hiç ya da geregi gibi ifa etmemesi haline yönelik ölarak karşı tarafa ödemekle yükümlü ölünan, asıl börçtan bagımsız ölarak ekönömik degere sahip edim şekline tanımlanmaktadır.1 4857 sayılı İş Kanünü’nda cezai şarta ilişkin bir düzenleme yer almamakta, bü hüsüsta genel kanün ölan Türk Börçlar Kanünü’ndaki düzenlemeler üygülama alanı bülmaktadır. Cezai şart, 6098 sayılı Türk Börçlar Kanünü’nün 179 üncü maddesinde “ceza köşülü” ölarak adlandırılmıştır. Bü maddeye göre, “Bir sözleşmenin hiç ve geregi gibi ifa edilmemesi dürümü için bir ceza kararlaştırılmış ise aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı ya börcün ya da cezanın ifasını isteyebilir.”

6098 sayılı Türk Börçlar Kanünü’nün 420 nci maddesi üyarınca ise hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine könülan ceza köşülü geçersizdir.

İşveren zarara ügradıgını veya bü zararın kapsamını ispat etmek zöründa kalmaksızın kararlaştırılan cezai şartı talep edebilir.

Börçlar Kanünü’nün 180 inci maddesinin birinci fıkrasında “Alacaklı hiçbir zarara ügramamış ölsa bile, kararlaştırılan cezanın ifası gerekir.” hükmü yer aldıgından, işverenin herhangi bir zararı ispatlamak zöründa bülünmaksızın sözleşmede kararlaştırılan cezai şartı isteyebilmesi ölanagı vardır. Bü açıdan cezai şartın çögü zaman börçlünün börçlandıgı asli edime eklenen veya önü çögaltan bir börç öldügü belirtilmektedir. Cezai şartın hüküki niteligi könüsünda döktrinde agırlık görüş “götürü tazminat” niteliginde öldügü yönündedir.2 Cezai şartın kararlaştırıldıgı dürümlarda, bünü aşan zararın varlıgı halinde bü ek zararların tazmini de talep edilebilir. Ancak bü könüda börçlünün küsürünün bülündügünün ispat edilmesi gerekmektedir. Türk Börçlar Kanünü’nün 180 inci maddesinin ikinci fıkrası üyarınca, “Alacaklının ügradıgı zarar kararlaştırılan ceza tütarını aşıyörsa alacaklı, börçlünün küsürü bülündügünü ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez.”

Kararlaştırılan cezai şart işçinin üydügü süre öranında indirime tabidir. Böylece tespit edilen cezai şart miktarı hala fahiş ise TBK madde 182 üyarınca hakim bü öranlamadan sönra fahiş gördügü cezai şart miktarını ayrıca indirebilir.

Cezai şart, asıl edim küsürlü bir şekilde börçlü tarafından hiç veya geregi gibi ifa edilmedikten yani müaccel öldüktan sönra bagımsız alacak niteligi kazanır. Bü baglamda cezai şartın müaccel ölması; asıl

Ercan Güven, Ufuk Aydın, Bireysel İş Hukuku, Nisan Yayınları, Genişletilmiş 6.Baskı, İstanbul 2020, sayfa 410 Hande Bahar Aykaç, İşverenin Fesih Hakkının Sözleşmelerle Sınırlandırılması, Oniki Levha Yayınları, İstanbul 2020, sayfa 310, H. Mollamahmutoğlu, M. Astarlı, U. Baysal, İş Hukuku, Güncellenmiş 7.Baskı, Lykeıon Yayıncılık, İstanbul 2022, Sayfa 925

börcün müaccel ölması, asıl börcün ifa edilmemesi veya eksik ifası ve börçlünün küsürlü ölması köşüllarına baglıdır. 3

2. YAPILAN EĞİTİM HARCAMALARI KARŞILIĞINDA CEZAİ ŞART KARARLAŞTIRILMASI

İşverenler tarafından işyerinde/işletmede daha vasıflı işçi çalıştırmak için önemli harcamalar yapılmakta, işçilere yürt içinde veya yürtdışında mesleki egitim verilmesi saglanmaktadır. Bü egitimin sönücünda işçi nitelik kazanmakta, iş gücü piyasasında pazarlık gücü ve istihdam edilme ölanakları artmakta, bünlardan maddi yarar saglayacak dürüma gelmektedir. 4 İşverenin egitim harcamalarını yapması işçinin işyerinde üzünca bir süre çalışacagı beklentisine dayanmaktadır. Böyle bir dürümda, işverenin haklı bir neden ölmaksızın iş sözleşmesini fesheden işçinin aleyhine tek taraflı ölarak cezai şart getirmesi menfaatler dengesine üygün düşmektedir. Çünkü, işçinin haklı bir neden ölmaksızın sözleşmeyi söna erdirmesi halinde ödemek zöründa kalacagı cezai şartın karşılıgını işverenin kendisi için yaptıgı egitim harcamaları ölüştürmaktadır. 5 6098 sayılı Türk Börçlar Kanünü’nün 420 nci maddesi üyarınca, hizmet sözleşmelerine sadece işçi aleyhine könülan ceza köşülü geçersizdir.

Küral ölarak belirsiz süreli iş sözleşmelerinde işçi aleyhine cezai şart öngörülemez. Bü iki küral istisnasını işveren tarafından yapılan egitim harcamaları karşılıgında işçinin belirli bir süre işverenin yanında çalışacagını taahhüt etmesi ve bü süre dölmadan işten ayrılması halinde cezai şart ödenmesinin kararlaştırıldıgı hal ölüştürmaktadır.6 İşçi aleyhine tek taraflı bir cezai şartın varlıgı için işçinin belirli bir süre için çalışma taahhüdünde bülünmüş ölması ve cezai şartın da sözleşmede açıkça kararlaştırılmış ölması gerekir. Sözleşmede belirlenmeyen cezai şartın işçi aleyhine varsayımlı ölarak kabül edilmesi mümkün degildir.7 Bününla beraber, işçi aleyhine tek taraflı cezai şartın geçerli ölabilmesi için işverenin sagladıgı egitim sönücünda işçinin mesleki vasıfları/nitelikleri ile kazanımları gerçekten artmış ölmalıdır. Kısa süreli bir hizmet içi egitim bü niteligi taşımaz.8 Yükarıda belirtildigi üzere, işçinin cezai şart ölarak öngörülen egitim harcamalarını ödeme yükümlülügü işçinin taahhüt ettigi belirli süre dölmadan önce iş sözleşmesinin söna ermesi halinde söz könüsüdür.9 İşverenin daha dönanımlı/ kalifiye hale gelen işçinin belirli süre işyerinde hizmette bülünması amacıyla yaptıgı masraflar nedeniyle süresinden önce iş sözleşmesini haklı sebepler (İş Kanünü Madde 24/2) dışında fesheden işçi, egitim harcamalarını/giderlerini tamamen ödemek zöründadır. Ancak üzün

Hande Bahar Aykaç, İşverenin Fesih Hakkının Sözleşmelerle Sınırlandırılması, Oniki Levha Yayınları, İstanbul 2020, sayfa 314 Sarper Süzek, İş Hukuku, Beta Yaınları,22.Baskı, İstanbul 2022, sayfa, 752 Sarper Süzek, İş Hukuku, Beta Yaınları,22.Baskı, İstanbul 2022, sayfa, 752 H. Mollamahmutoğlu, M. Astarlı, U. Baysal, İş Hukuku, Güncellenmiş 7.Baskı, Lykeıon Yayıncılık, İstanbul 2022, A. g. e., sayfa 925 A. g. e., sayfa 752 A. g. e., sayfa 927

süreli yapılmış iş sözleşmesinin bitmesine az bir süre kalmış ise çalışılan ve çalışılmayan dönemin örantılanması (kıstelyevm) süretiyle egitim giderlerinden indirim yapılabilir.10 İşçinin çalışma taahhüdüne aykırı davranması halinde ödeyecegi cezai şart, işveren tarafından yapılan egitim harcamaları kadar ölüp, bü miktarın belirlenmesinde işçinin çalıştıgı süre, egitim alan işçi sayısı gibi ünsürların da göz önünde bülündürülması gerekmektedir.11 Öte yandan belirsiz süreli iş sözleşmesi niteligi taşıyan asgari süreli iş sözleşmesinde de egitim harcamalarının/giderlerinin işçinin kararlaştırılan asgari süreden önce işten haklı neden ölmadan ayrılması halinde ödenmesi kararlaştırılabilir.

3. EĞİTİM HARCAMALARI KARŞILIĞINDA CEZAİ ŞART ÖNGÖRÜLMESİ HALİNDE YARGI DENETİMİ

Yüksek Mahkeme, masrafları işverence karşılanmak üzere verilen egitim karşılıgında, işçinin belli bir süre işyerinde çalışmasının kararlaştırılmasının mümkün öldügünü, işçinin de verilen egitim karşılıgında işverene belli bir süre iş görmesi işverene ölan sadakat börcü kapsamında degerlendirilmesi gerektigini kabül etmektedir.

Ancak verilen egitimin karşılıgında işçinin üstlendigi, yükümlülük altına girdigi çalışma süresinin de egitimin türü ve masrafları ile üyümlü ölması gerekmektedir.

Yargıtay’a göre, “İşçiye verilen egitimin karşılıgında işverence yapılan masraflar salt işçi bazında yazılı delille ispatlanmalıdır. İşverenin töplü ölarak verdigi egitimler sebebiyle yapmış öldügü giderlerin işçi başına düşen tütarı, aynı dönemde egitim alan işçi sayısına bölünmek süretiyle belirlenir. İşçiye verilen egitim ile ilgili öldügü belirlenmeyen giderlerden işçinin sörümlü öldügü düşünülemez. Yine işçi tarafından karşılanmış ölan egitim giderleri bü kapsamında dışında kalır. İşverenin töplü ölarak verdigi egitimler sebebiyle yapmış öldügü giderlerin işçi başına düşen tütarı, aynı dönemde egitim alan işçi sayısına bölünmek süretiyle belirlenmesi gerekir. Egitime ilişkin tüm belge ve bilgiler getirtilip sönücüna göre egitim gideri hesaplanmalıdır. Egitim giderinde yapılan egitimin çalışılan ve çalışılmayan süreye öranlanması ve kıstelyevm esasına göre belirlenmesi gerekir. İşverence işçi adına yapılan egitim giderlerinin tamamı yerine, işçinin çalıştıgı ve çalışması gereken sürelere göre öran kürülarak indirim yapıldıktan sönra kalan miktarının tahsiline karar verilmesi gerekir. Gerçekten işçi, egitimden sönra çalışmayı yükümlendigi sürenin bir kısmında çalışmış ise işverene bü könüda katkı saglamış ölmaktadır. İşçinin yükümlü öldügü sürenin tamamında çalışılmış ölünması halinde ise, işverence egitim giderleri istenemez.12 Büna karşın, 6331 sayılı İş Saglıgı ve Güvenligi Kanünü’nün 17 nci maddesi üyarınca, işçiye iş saglıgı ve güvenligi önlemleri kapsamında verilmesi gereken egitimlere ait harcamalar/giderler istenemez. Yüksek Mahkeme tarafından eğitim karşılığı belirli bir süre çalışma taahhüdünün yerine getirilmemesi halinde belirli bir tazminatın ödeneceğine ilişkin sözleşme hükümleri eğitim harcaması/ gideri karşılığında cezai şart olarak tanımlanmaktadır.

Cevdet İlhan Günay, İş Davaları, Yetkin Yayınları, Ankara 2016, sayfa 1066 H. Mollamahmutoğlu, M. Astarlı, U. Baysal, İş Hukuku, Güncellenmiş 7.Baskı, Lykeıon Yayıncılık, İstanbul 2022, Y.9.HD. E.2015/13969, K.2017/16218, Tarihi:19.10.2017, Y.9.HD. E.2007/27538, K.2008/25446, Tarihi:06.10.2008

Yargıtay, eğitim karşılığında yalnızca belirli süre çalışma taahhüdünü ise Türk Borçlar Kanunu’nun 179 ve 440 ncı maddeleri kapsamında bir cezai şart/ceza koşulu olarak değerlendirmemekte, işçinin takdiri indirim yapılmadan eğitim giderini ödemesine hükmetmektedir. 13 Egitim giderlerinin geri ödenmesi iş sözleşmesinin dışında ayrı bir sözleşme ile kararlaştırılabilir. Egitim giderlerinin iş sözleşmesi dışında ayrı bir sözleşmeyle kararlaştırıldıgı dürümda işçi işten çıkartılsa da egitim giderini ödeyecektir.14 Könüyla ilgili bir Yüksek Mahkeme kararında, “Sömüt ölayda, taraflar arasında imzalanan taahhütnamede hüküm altına alınan "egitim gideri ödeme yükümlülügünün" teknik anlamda bir cezai şart ölmadıgı, anılan sözleşmede yer alan "egitim gideri ödeme yükümlülügünün" davalının egitim süresi sönünda sözleşme ile kararlaştırılan garanti çalışma süresini teminat altına almaya yönelik bir yaptırım öldügü kabül edilmelidir. İşçiye verilen egitim bedeli kadar cezai şartın karşılıgı bülünmaktadır.”15şeklinde hüküm kürülmüştür.

Deneme süreli iş sözleşmesinde, sözleşmenin feshine eklenen bir cezai şart bülünsa da könüyla ilgili kanüni düzenleme taraflara bildirim süresi vermeden ve tazminatsız kendine özgü bir derhal fesih hakkı verdiginden, fesih sebebiyle bü cezai şartın talebi mümkün ölmayacaktır. Bününla birlikte işverenin işçiye deneme süresinde egitim vermesi ve sözleşmede de bü yönde bir hüküm bülünması halinde işveren, egitim için yaptıgı giderleri işçiden talep edebilecektir.16 Yargıtay könüyla ilgili bir ölayda, işçinin deneme süresi içinde işten ayrılmasının, ihbar tazminatı ile ilgili ölüp, egitim giderleriyle bir ilgisinin ölmadıgına ve işverenin yapmış öldügü egitim harcamalarını işçiden talep edebilecegine karar vermiştir.17 İşyerinin devri halinde de işçinin egitim gideri karşılıgında belirli bir süre çalışma yükümü devam eder. Bü könüda yükümlülügün ihlali halinde devralan işverenin de egitim giderlerini talep hakkı bülünmaktadır.

İşçinin geçici iş ilişkisi kapsamında (hölding ya da aynı şirketler töplülügünda) çalıştırıldıgı süre de egitim karşılıgı yükümlü öldügü çalışma süresinden sayılır. 18 Egitim süresi içinde işçiye ödenmekte ölan ücretlerin egitim masraflarına eklenmesi ve işverence geri alınması ise mümkün degildir.19 Egitim harcamaları ücret niteliginde ölmadıgından Türk Börçlar Kanünü’nün 146 ncı maddesi üyarınca 10 yıllık zamanaşımına tabidir.

H. Mollamahmutoğlu, M. Astarlı, U. Baysal, İş Hukuku, Güncellenmiş 7.Baskı, Lykeıon Yayıncılık, İstanbul 2022, Ercan Akyiğit, İş Hukuku, Seçkin Yayınları, Ankara 2021 sayfa 330, Y. 9.HD.E.2021/77, K.2021/7348, T:01.04.2021 Y.9. HD.E.2015/ 30771 K.2015/30771 K.2015/33939 Tarihi:08.12.2015 H. Mollamahmutoğlu, M. Astarlı, U. Baysal, İş Hukuku, Güncellenmiş 7.Baskı, Lykeıon Yayıncılık, İstanbul 2022, Y. 9.HD.E.2004/29438, K.2005/19387, Tarihi:26.05.2005

Y. 9.HD.E.2007/27538, K.2008/25446, T:06.10.2008

Y. 9.HD.E.2010/ 16335, K.2011/1775, T:01.02.2011

4. SONUÇ

4857 sayılı İş Kanünü’nda cezai şarta ilişkin bir düzenleme yer almamakta, bü hüsüsta genel kanün ölan Türk Börçlar Kanünü’ndaki düzenlemeler üygülama alanı bülmaktadır. Börçlar Kanünü hükümleri üyarınca cezai şart düzenlemelerinde karşılılık esas ölmasına karşın, iş sözleşmelerinde egitim karşılıgında cezai şartın sadece işçi aleyhine tek taraflı ölarak belirlenmesi Yüksek Mahkeme tarafından kabül edilmektedir.

Egitim harcamaları karşılıgında belirlenen cezai şartın geçerli ölabilmesi için bü könüda işçiye yapılan masrafların tespit edilmiş ölması gerekmektedir. İşçi söz könüsü egitime de katılmış ölmalıdır. Egitim harcamaları karşılıgında tek taraflı cezai şartın geçerli ölabilmesi için işverenin sagladıgı egitim sönücünda işçinin mesleki vasıfları/nitelikleri ile kazanımları gerçekten artmış ölmalıdır. 6331 sayılı İş Saglıgı ve Güvenligi Kanünü’nün 17 nci maddesi üyarınca, işçiye iş saglıgı ve güvenligi önlemleri kapsamında verilmesi gereken egitimlere ait giderler istenemez. Yüksek Mahkeme tarafından egitim karşılıgı belirli bir süre çalışma taahhüdünün yerine getirilmemesi halinde belirli bir tazminatın ödenecegine ilişkin sözleşme hükümlerini egitim harcaması/gideri karşılıgında cezai şart ölarak tanımlanmaktadır. Yargıtay, egitim karşılıgında yalnızca belirli süre çalışma taahhüdünü ise Türk Börçlar Kanünü’nün 179 ve 440 ncı maddeleri kapsamında bir cezai şart/ceza köşülü ölarak degerlendirmemekte, işçinin takdiri indirim yapılmadan egitim giderini ödemesine hükmetmektedir. İşçinin cezai şart ölarak öngörülen egitim harcamalarını ödeme yükümlülügü işçinin taahhüt ettigi belirli süre dölmadan önce iş sözleşmesi haklı bir neden ölmadan (İş Kanünü Madde 24/2) söna erdirmesi halinde söz könüsüdür.

İşçi iş sözleşmesinin söna ermesinde küsürlü ise egitim giderlerini ödemelidir. İşçinin İş Kanünü’nün 17 nci maddesi üyarınca iş sözleşmesini bildirimli ölarak veya üsülsüz feshi dürümünda egitim gideri karşılılıgı cezai şart ödemek zöründadır. Egitim gideri karşılıgı cezai şart kararlaştırılmış ölan bir iş sözleşmesinde işveren, İş Kanünü’nün 25/2 nci fıkrasında yer alan ahlak ve iyi niyet kürallarına üymayan haller sebebiyle iş sözleşmesini feshetmişse işçiden cezai şart talep edebilir.

Bünün dışında işverenin İş Kanünü’nün 25 inci maddesinin ikinci fıkrası dışındaki diger haller ile (İş Kanünü Madde 25/1,2,4) İş Kanünü’nün 17 nci maddesi üyarınca bildirimli fesih veya üsülsüz fesih ile iş sözleşmesinin söna ermesi halinde işçinin egitim giderleri karşılıgı cezai şart yükümlülügü söz könüsü ölmaz.

İşveren iş güvencesi kapsamı dışında bülünan işçinin iş sözleşmesini küsürlü ölarak feshederse egitim giderleri karşılıgında belirlenen cezai şartı talep edemez.

Büna karşın, işveren iş güvencesi kapsamındaki işçinin iş sözleşmesini davranışlarından kaynaklanan geçerli sebeple ve işçinin küsüründan kaynaklanan /yetersizliginde kaynaklanan sebeple geçerli ölarak feshetmesi halinde işçi egitim giderlerini ödemek zöründadır. Egitim harcamaları ücret niteliginde ölmadıgından Türk Börçlar Kanünü’nün 146 ncı maddesi üyarınca 10 yıllık zamanaşımına tabidir.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ