Dayanışma Aidatı, Uygulama Esasları ve Kapsamı

DAYANIŞMA AİDATI, UYGULAMA ESASLARI VE KAPSAMI

1. GİRİŞ

Sendikalaşma ve toplu iş sözleşmesi süreçleri, işçi haklarının korunmasında önemli bir yer tutar. Ancak sendikaya üye olmayan işçilerin, sendikanın imzaladığı toplu iş sözleşmesinden faydalanması belirli kurallara tabidir. Bu kapsamda "dayanışma aidatı" kavramı ortaya çıkmaktadır. Bu makalede dayanışma aidatının tanımı ve uygulanma usulleri, 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu ve Yargı kararları ele alınacaktır.

2. DAYANIŞMA AİDATI NEDİR?

Dayanışma aidatının temel amacı, sendikanın sağladığı haklardan yararlanmak isteyen ancak sendikaya üye olmayan işçilerin bu yarardan adil şekilde faydalanmasını sağlamaktır. Ayrıca bu uygulama, sendikanın toplu iş sözleşmesi mücadelesinin tüm işçilere katkı sağladığını kabul eden bir anlayışa dayanır.1 Dayanışma aidatı, bir işyerinde yetkili sendika tarafından imzalanan toplu iş sözleşmesinden sendikaya üye olmayan işçilerin yararlanabilmesi için ödedikleri ücrettir. Bu aidat, işçinin sözleşmeden doğan haklardan faydalanmasını sağlar, ancak işçiyi sendika üyesi yapmaz. 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 39’ uncu maddesi ile dayanışma aidatı kavramı düzenlenmiştir. Söz konusu madde çerçevesinde; • Toplu iş sözleşmesinin imzası sırasında taraf işçi sendikasına üye olmayanlar, sonradan işyerine girip de üye olmayanlar veya imza tarihinde taraf işçi sendikasına üye olup da ayrılanlar veya çıkarılanların toplu iş sözleşmesinden yararlanabilmeleri için Toplu iş sözleşmesinin tarafı olan işçi sendikasına dayanışma aidatı ödemelerine bağlı olacağı, • Dayanışma aidatı ödemesi yapılması suretiyle Toplu iş sözleşmesinden yararlanma için işçi sendikasının onayı aranmayacağı, • Dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden yararlanmanın talep tarihinden itibaren geçerli olacağı, • Dayanışma aidatının miktarının, üyelik aidatından fazla olmamak kaydıyla sendika tüzüğünde belirleneceği düzenlenmiştir.

3. UYGULAMA USULÜ VE KAPSAM

Dayanışma aidatı ödeyerek toplu iş sözleşmesinden yararlanma, işçinin iradesine ve talebine bağlıdır. İşçinin yararlanma talebinin incelenmesi, uygun olup olmadığının sendika tarafından

1 Doğan, E. (2020). Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Hukuku. Ankara: Adalet Yayınevi, s. 115.

değerlendirilmesi söz konusu değildir2. Yararlanma için işçi sendikasının onayının aranmayacağı kanunda açıkça düzenlenmiştir.

İşçinin yararlanma talebini işverene yöneltmesi gerekmekte olup bu talep yazılı veya sözlü şekilde gerçekleşebilir; ancak işçi talebini ispatlamakla yükümlü olduğundan talebin yazılı yapılması ispat kolaylığı sağlayacaktır3.

Sendikanın belirlediği dayanışma aidatı işveren tarafından işçinin ücretinden kaynaktan kesilme yolu ile alınır.

Bu aidat tutarının üst sınırının sendika üyeliği aidatından fazla olamayacağı Kanunda yer almaktadır. Talep tarihi itibari ile işçi, sendika üyesi olmaksızın sözleşme hükümlerinden faydalanabilecektir. Ancak, yetkili sendika içi kararlarda söz hakkı bulunmayacaktır. Dayanışma aidatı ödeyerek yararlanacak kişilerin işçi sıfatına sahip olması gerekli olduğundan; çırak, stajyer, kamu görevlisi, memur yahut işveren vekili dayanışma aidatı ödemek yoluyla toplu iş sözleşmesinden yararlanamayacaktır.4 İşçi, toplu iş sözleşmesi hükümlerinden hukuki olarak yararlanabilmek için faaliyetlerinin yeterli olmadığına inanılan yetkili sendikaya üye olmadan, dayanışma aidatı ödemek suretiyle daha iyi temsil edebileceği düşünülen başka bir sendikaya üye olarak, üye olduğu sendikanın yetkili hale gelmesi konusunda demokratik bir hakka sahip olabilecektir. Bu da sendikal rekabette zorlayıcı bir unsur olacaktır.

3 Mart 2021 tarihli Resmi Gazete ’de yayımlanan Anayasa Mahkemesi Norm Denetimi Kararı uyarınca Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 39’uncu maddesinin (4) numaralı fıkrasında yer alan “İmza tarihinden önceki talepler imza tarihi itibarıyla hüküm doğurur.” ibaresi iptal edilmiştir.5 Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilen kanun hükmü uyarınca; toplu iş sözleşmesinin tarafı olan sendikaya üye olmayan fakat dayanışma aidatı ödemek suretiyle toplu iş sözleşmesinden faydalanmak isteyen işçiler, yetki alma ve toplu iş sözleşmesinin hazırlık, müzakere ve pazarlık süreçlerinin devam ettiği dönemlerin parasal haklarından yararlanamıyordu. Bu hüküm, sendika üyesi olan ve olmayan işçiler arasındaki dengeyi bozduğundan ve işçileri geçmişe yönelik parasal haklardan faydalanmak için sendikaya üye olmaya zorladığından Anayasa Mahkemesi tarafından iptal edilmiştir. Söz konusu hükmün iptal edilmesi ile 03.03.2021 tarihi itibariyle sendika üyesi olmayan ve toplu iş sözleşmesinden faydalanmak isteyen işçilerin yetki alma ve toplu iş sözleşmesinin hazırlık, müzakere ve pazarlık süreçlerinin devam ettiği dönemlerde dayanışma aidatı ödemek suretiyle geçmişe yönelik parasal haklar bahşeden hükümlerden yararlanmaları mümkün hale gelmiş ve yararlanmanın başlangıcının talep tarihi olacağı açıklığa kavuşmuştur.

2 Gerek, s.139; İşçi sendikasının muvafakati aranmadığından, konunun işçi sendikasını ilgilendiren bir

yönünün olmadığı, dolayısıyla talebin işverene yöneltilmesi gerektiği hakkında bkz. Canbolat (2002), s.14. 3 Anayasa Mahkemesi, E: 2020/57, K: 2020/83, T: 30.12.2020, Legalbank, s.e.t. 15.04.2023. 4 Özkaraca/ Özkan Koç, s.20.

5 AYM, E.2020/57, K.2021/17, RG: 3 Mart 2021, Sayı: 31412

4. SONUÇ

Dayanışma aidatı, sendikaya üye olmayan ancak toplu iş sözleşmesinden yararlanmak isteyen işçilerin bu haklara erişimini sağlayan bir yöntemdir. Bu aidat, sendikanın müzakereler yoluyla elde ettiği hakların tüm işçilere adil şekilde dağıtılmasına olanak tanımaktadır. İşçi, toplu iş sözleşmesi hükümlerinden hukuki olarak yararlanabilmek için faaliyetlerinin yeterli olmadığına inanılan yetkili sendikaya üye olmadan, dayanışma aidatı ödemek suretiyle daha iyi temsil edebileceği düşünülen başka bir sendikaya üye olarak, üye olduğu sendikanın yetkili hale gelmesi konusunda demokratik bir hakka da sahip olabilecektir. Bu da sendikal rekabete olumlu bir unsur olacaktır.

Sonuç olarak, dayanışma aidatı uygulaması, sendikal örgütlenmenin güçlenmesini desteklerken aynı zamanda toplu iş sözleşmesinin kapsayıcılığını artırmaktadır.

BARIŞ ERDEM DANIŞMANLIK İŞ HUKUKU EKİBİ